म भित्रको चिन्तन

२०५० मा म प्रज्ञा प्रतिष्ठानको प्राज्ञ नियुक्त भएँ । पहिलोचोटि आफूलाई छुट्याइएको कोठामा प्रवेश गर्दा मलाई अप्ठ्यारो र असजिलो महसुस भयो । अफिसको कुर्सी देखेरै म भावुक हुन पुगेँ । मलाई लाग्यो– ‘लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, बालकृष्ण सम र भूपि शेरचनजस्ता महान् व्यक्ति बसेको कुर्सीमा बस्न जाँदै छु, म यहाँ बस्न योग्य छु त ?’ यस्तो सोच आएपछि मलाई अफिसको घुम्ने कुर्सीमा बस्नै मन लागेन । घुम्ने कुर्सीलाई देवकोटा, सम र शेरचनजस्ता महान् प्रतिभाको प्रतीकका रूपमा छेउमा राखेर मैले सामान्य कुर्सी मगाएँ । त्यही सामान्य कुर्सीमै मैले पाँच वर्ष बिताएँ । घुम्ने मेच छेउमा बसिरह्यो ।

प्रतिष्ठानमा जानुअघिसम्म म निरोगी नै थिएँ, तर प्रतिष्ठानमा गइसकेपछि लगातार बिरामी पर्न थालेँ । रुघाखोकीबाहेक अरू रोगको सामना नगरेको मलाई धेरै रोगले एकैचोटि गाँज्न थाल्यो । पेट असाध्यै दुख्ने, मुखभरि घाउ आउने, जिब्रो पोल्नेजस्ता समस्या बिकराल भएर आए । समस्या झन् बल्झिँदै र बढ्दै जान थाल्यो । काठमाडौंका प्रायः सबै नाम चलेका डाक्टरलाई देखाएँ, तर रोग पत्ता लागेन ।

रोगले झन्झन् च्याप्न थाल्यो, चार–पाँच महिना काठमाडौंका हस्पिटलमा भौँतारिएँ । अन्तिममा एकजना राजा वीरेन्द्रको समेत उपचार गर्छु भन्ने नाम चलेका डाक्टरले तपाईंलाई क्यान्सर हुन सक्छ, त्यसका लागि बायोप्सी गर्नुपर्छ भनिदिए । डाक्टरले भनेको सुन्नासाथ म त्यहीँ बेहोस भएछु ।

घरमा काखको सानो छोरा थियो, श्रीमती एक्लैले म नभएपछि कसरी घर चलाउँछिन्, बालबच्चाको हालत के हुन्छ भनेर निकै सोचेँ । एकोहोरिन थालेछु । असाध्यै डर र चिन्ता लाग्न थाल्यो । त्यस रात श्रीमती र म जागै बस्यौँ । राति अबेर मैले आँट बटुलेर श्रीमतीलाई भनेँ, ‘म यहाँ अप्रेसन पनि गर्दिनँ, बायोप्सी पनि गर्दिनँ ।

बरु उपचार गर्न दिल्ली जान्छु । मरे पनि उतै मर्छु । मलाई एउटै चिन्ता छ, क्यान्सर भएर मरिहालेँ भने तिमीहरूलाई कसले हेर्छ ? बच्चा कसरी हुर्काउँछौ ?’ मेरी श्रीमती असाध्यै आँटिली छिन् । उनले मलाई आँट दिइन्, ‘तपाईं नडराउनू, केही हुँदैन । केही भइहाल्यो भने बच्चालाई म हेर्छु, म छु नि ।’ उनले ‘म छु नि’ भनेको आवाज अहिले पनि कानमा गुन्जिन्छ ।

ठूलो रोग लागेर अब मर्छु भन्ने बोध गर्दाको पीडा भयानक हुन्छ, व्यक्त गर्नै नसकिने । त्यो पीडा लिएर म एक्लै दिल्ली गएँ । श्रीमतीको काखमा भर्खर जन्मिएको बच्चा थियो, कोही साथी पनि थिएनन् । दिल्ली पुगेर एउटा होटलमा बसेँ । कुन हस्पिटल जाने, कुन डाक्टरकहाँ जाने, मलाई केही थाहा थिएन । दिल्लीमा म अन्जान थिएँ । होटलको म्यानेजरलाई आफ्नो रोगका बारेमा सबै भनेँ र हस्पिटलका बारेमा सोधेँ । उसले सानो कागजको टुक्रामा हस्पिटलको ठेगाना लेखिदियो ।

हस्पिटलको ठेगाना पाएपछि बिहान जाने योजना बनाएर सुतेँ । तर, रातभरि चिन्ता लागिरह्यो । यहाँ पनि डाक्टरले मलाई क्यान्सर छ भनिदिए भने त हस्पिटलमै ढल्छु, उठाउने मान्छे पनि हुँदैनन् भनेर रातभरि मनमा कुरा खेल्यो । कोही न कोही साथी भए त ढले पनि उठाउँथ्यो, मरे पनि घरमा खबर गरिदिन्थ्यो । रोगको भन्दा पनि घरमा खबर कसले पु-याइदेला भनेर बढी चिन्ता लाग्यो ।

त्यस घटनाअघि म ‘मन्दिरमा घण्ट बजाएर किन सुत्न लागेका चरालाई दुःख दिन्छौ’ भन्ने टाइपका कविता लेख्ने भौतिकवादी थिएँ । भगवान्मा त्यति धेरै विश्वास थिएन । दिल्लीमा बेसहारा भएपछि मैले पहिलोचोटि भगवान् पुकारेँ । तिमी छौ भने कोही नेपाली साथी पठाइदेऊ न भनेर प्रार्थना गरेँ । संयोगवश मैले एउटा डायरी बोकेको थिएँ ।

डायरीको एउटा कुनामा मेरो एकजना साथीको नाम र सम्पर्क नम्बर थियो । उनीसँग भेट नभएको दशकौँ भइसकेको थियो । फोन लाग्छ कि भन्ने आशा लाग्यो र डायल गरेँ । मेरो शौभाग्य ! फोन लाग्यो र उनका श्रीमान्ले उठाए । फोन गरेपछि मेरी साथी अचम्ममा परिन्, दशकौँपछि कुरा भइरहेको थियो, उनी पनि खुसी भइन् । मैले बिरामी भएर आएको र साथी कोही नभएको सुनाएँ ।

उनी बिहानै म बसेको होटेलमा आइपुगिन् । भोलिपल्ट उनलाई देखेपछि म असाध्यै खुसी भएँ ।
उनैले मलाई हस्पिटल लगिन् । धेरैवटा हस्पिटल फेर्नुप-यो । निकैपटक हस्पिटल फेरेर चेकअप गरेपछि बल्ल रोग पत्ता लाग्यो । नेपालका ठूला डाक्टरले भनेजस्तो क्यान्सर भएको रहेनछ । तर, मुख र पेटका ठुल्ठूला अप्रेसन गर्नुप-यो । साथीका श्रीमान् त्यहाँको एउटा बैंकका म्यानेजर रहेछन् ।

साथीले श्रीमान्कै क्वार्टरमा केही दिन बस्ने व्यवस्था मिलाइन् । त्यो मेरो पहिलो अप्रेसन थियो, त्यसपछि पनि पटक–पटक अप्रेसन गर्नुप-यो । काठमाडौं र दिल्लीको यात्रा मैले धेरैपटक गर्नुप-यो । मेरो स्वास्थ्य नराम्ररी बिग्रिएको थियो । एकपटक एउटा रोगका लागि अप्रेसन गर्नुपर्ने, अर्कोपटक पहिलाको भन्दा फरक रोगको । म थरिथरीका रोगले थला परेँ । फेरि रोग लाग्यो, काठमाडौंकै एकजना डाक्टरलाई देखाएँ । उनले पनि पहिलाको जस्तै क्यान्सर भयो भनिदिए ।

अघिल्लोपटकजस्तै म पुनः दिल्ली गएँ । फेरि अप्रेसन गर्नुप-यो । बिरामीको यो चक्रले मलाई असाध्यै असहाय र निराश बनायो । यही क्रममा एउटा घटनाले मेरो जीवन दर्शन नै बदलिदियो ।
त्यसपटक किड्नीमा समस्या देखियो । अप्रेसन गर्न दिल्ली गएँ । त्यसवेलाचाहिँ मैले एकजना भाइलाई साथै लिएर गएको थिएँ । भोलिपल्ट अप्रेसन थियो । हस्पिटलको बेडमा सुतिरहेको थिएँ ।

हस्पिटलमा दिनभरि सुत्नुपर्दा दिक्क लागेको थियो । हातमा स्लाइनको नली रोपिएको थियो । भाइलाई मैले जे पाइन्छ, त्यही किताब वा पत्रिका किनेर ल्याउनू भनेको थिएँ । उसले केही नपाएर अन्तिममा हिन्दी सिनेमासम्बन्धी एउटा पत्रिका बोकेर ल्याएछ । जे भए पनि पढ्न पाउँदा समय काट्न सजिलो हुन्थ्यो । पत्रिका हेर्दै थिएँ ।

पत्रिकाको कुनामा एउटा कोटेसन थियो, मेरो आँखा त्यहीँ गयो । त्यहाँ लेखिएको थियो, ‘जहाँ विज्ञानको सीमाको अन्त्य हुन्छ, त्यहीँबाट अध्यात्म सुरु हुन्छ– साइबाबा ।’ मैले निकैपटक त्यो कोटेसन पढेँ । त्यही लाइनले मेरो समग्र जीवनको सोच, दर्शन र चिन्तन नै परिवर्तन गरिदियो । भोलिपल्ट अप्रेसन थियो, अघिल्लो दिन मैले विज्ञानको सीमापारि केही छ भन्ने महसुस गर्दै थिएँ ।

भोलिपल्ट मलाई अप्रेसनका लागि बेहोस बनाए । होस आउँदा शरीरमा कतै चिरफार गरिएको थिएन । डाक्टरलाई सोधेँ– अप्रेसन गरेको होइन ? उसले गर्नुपरेन भन्ने जवाफ दियो । अप्रेसन थियटरमा पु-याइसकेको बिरामीलाई अप्रेसन नै गर्नुपरेन भनेर डाक्टरले जवाफ दिएपछि म चकित परेँ । मैले किन भनेर सोधेँ । थियटरमा फेरि तिम्रो एक्सरे गर्दा अप्रेसन गर्नु नपर्ने देखियो भने उनीहरूले । जीवनमा पहिलोपटक मलाई ईश्वर छ र मलाई ईश्वरले बचायो भन्ने महसुस भयो । मेरो घमन्ड तहसनहस भएको दिन थियो त्यो । आफूलाई म भौतिकवादी र जानेसुनेको मान्छे ठान्थेँ, तर त्यस दिन विज्ञानभन्दा पर पनि केही चिज छ भन्ने गहिरो बोध भयो ।

तीन–चार वर्षको अवधिमा मैले थुप्रैपटक अप्रेसन गर्नुपरेको थियो । एकपटक हस्पिटलबाट डिस्चार्ज भएर साथीको क्वार्टरमा बसेको थिएँ । शरीरमा पीडा भइरहेको थियो । नजिकै एउटा शिव मन्दिर थियो । डाक्टर, धामीझाँक्री, आयुर्वेद सबैतिर उपचार गर्न जाँदाजाँदा हैरान भइसकेको थिएँ । कसैले रोग पत्ता लाउन नसकेपछि दिक्दारीले घेरेको थियो । मन्दिर लगातार जान्थेँ र प्रार्थना गरेर फर्किन्थेँ ।

तेस्रो, चौथो दिन मेरा आँखा अचानक मन्दिरको भित्तामा परे । त्यहाँ एकजना बुढा मान्छेको तस्बिर थियो । अन्जानमै मैले उनको तस्बिरलाई एक टकले हेर्न थालेछु । त्यो बुढो मान्छेले मलाई बोलाइरहेजस्तो लाग्यो । शिवलिंग ढोग्न गएको म अचानक भित्ताको बुढो मान्छेका खुट्टा ढोग्न पुगेछु ।

चुम्बकले तानेजस्तो अनुभूति भयो, म अन्जानमै सरासर भित्तामा पुगेछु । मेरो चेतनाले छुट्याउनै नसक्ने गरी त्यो फोटो र मेरा बीचमा अचम्मको बन्धन जोडिन पुग्यो । आँखाबाट बर्बरी आँसु झरे । एकछिनसम्म रोइरहेँ । त्यही मान्छेलाई पीडा पोखेँ । यी सबै घटना मेरो चाहनाले भएका थिएनन् ।

त्यो फोटो कसको हो भन्ने पनि थाहा थिएन । तर, कसरी हाम्रो बीचमा यस्तो सम्बन्ध जोडिन पुग्यो भनेर मलाई निकै दिनसम्म अचम्म लाग्यो । भोलिपल्टदेखि मैले शिवलिंगलाई नढोगी त्यही बुढो मान्छेलाई ढोग्न थालेँ । काठमाडौं आएपछि गायिका नुपुर भट्टाचार्य दिदीले घरमा बोलाउनुभयो । उहाँको बैठक कोठामा त्यही बुढो मान्छेको ठूलो तस्बिर देखेँ । म छक्क परेँ । मैले दिदीलाई त्यो कसको फोटो भनेर सोधेँ । दिदीले शिरडी साइबाबाको भन्नुभयो ।

पत्रिकाको कुनामा एउटा कोटेसन थियो, मेरो आँखा त्यहीँ गयो । त्यहाँ लेखिएको थियो, ‘जहाँ विज्ञानको सीमाको अन्त्य हुन्छ, त्यहीँबाट अध्यात्म सुरु हुन्छ– साइबाबा ।’ मैले निकैपटक त्यो कोटेसन पढेँ । त्यही लाइनले मेरो समग्र जीवनको सोच, दर्शन र चिन्तन नै परिवर्तन गरिदियो ।

‘तपाईंसँग उहाँको अर्को फोटो छ ?’ मैले फेरि दिदीलाई सोधेँ । दिदीले छ भन्नुभयो । मलाई शिरडी साइबाबाको फोटो पनि दिनुभयो । त्यो फोटो पाएको दिनको आनन्द म आज पनि बिर्सिन सक्दिनँ । कहिले घरमा लगेर फोटोलाई फ्रेम हालेर राखौँजस्तो भयो । त्यो मान्छे जोसुकै होस्, मेरो जन्मजन्मको सम्बन्ध छ भन्ने बोध भयो । त्यो फोटो बोकेर म घरतर्फ दौडिएँ । आकाश असाध्यै कालो थियो । पानी दर्किन लागेको थियो । मलाई जसरी पनि त्यो फोटो जोगाउनु थियो ।

एक सासमा दौडिँदै घर आइपुगेँ र त्यो फोटो जतनले राखेँ । घरभित्र जब म प्रवेश गरेँ बाहिर भयानक पानी प-यो । मान्छेहरूले त भन्छन्, अहो ! कस्तो संयोग । तर, त्यस दिन मलाई संयोग भन्ने शब्द पनि झुटो जस्तो लाग्यो । प्रेम र प्रार्थनामा ठूलो शक्ति छ भन्ने मैले पहिलोपटक थाहा पाएँ ।

बिस्तारै म निको हुँदै गएँ । हामी परिवारै साइबाबाको दर्शन गर्न इन्डिया गयौँ । त्यहाँको पुस्तक पसलमा सनातन सारथि भन्ने पत्रिका रहेछ । मैले पत्रिका किनेँ । पत्रिका पल्टाउँदा मेरो आँखा परेको पहिलो हरफ थियो, ‘तिमी बिरामी हुनु मसम्म आइपुग्ने बहाना मात्र हो–साइबाबा ।’ यी घटनाले मलाई अध्यात्मतर्फ ताने । त्यसपछि मेरो जीवनशैली नै परिवर्तन भयो । मैले ध्यान गर्न थालेँ । बिस्तारै भौतिकता र अध्यात्मिकता के हो भन्नेतर्फ मैले चिन्तन गर्न थालेँ । बालकृष्ण समको प्रह्लाद भन्ने नाटक छ । त्यो नाटक एमएका विद्यार्थीलाई पढाउँथेँ । अध्यात्म र भौतिकताका विषयमा यति प्रस्ट र यति गहिराइका साथ लेखिएको विश्वमै अर्को पुस्तक छैन होला ।

अध्यात्म र भौतिकवाद दुवै पूर्ण छैनन् । जब दुवैको मिश्रण हुन्छ, त्यसपछि पूर्ण हुन्छ । दुवै एकअर्काका पूरक हुन् । जब अध्यात्म र भौतिकवाद सँगसँगै हिँड्छन्, त्यसपछि जीवनको सार्थकता हुन्छ । मैले वर्षौँ मन्दिर धाएँ, भगवान्को पूजा गर्न थालेँ, जोगी हुनै लागेको थिएँ । तर, अहिले मलाई लाग्यो– मन्दिर त प्रतीक मात्र रहेछ । मन्दिर जानु पर्दैन । ईश्वर मन्दिरमा होइन, मभित्रै रहेछ ।

म भारत र नेपालका सयौँ ठाउँमा ध्यान गर्न गएँ । सयौँ गुरुका आश्रम चहारेँ । सबै ठाउँ पुगिसकेपछि अन्त्यमा मलाई विपश्यनाले तान्यो । मैले विपश्यनाको हलमा हेरेँ, भित्तामा कसैको फोटो छैन । पहिलोचोटि यस्तो देख्दा मलाई असाध्यै खुसी लाग्यो । अहिले मलाई कसैले विश्वमा सबैभन्दा महान् मान्छे को हो भनेर सोधे गौतम बुद्ध भन्छु । गौतम बुद्ध नेपालमा जन्मिएको हो भन्नुको म कुनै अर्थ देख्दिनँ । उनी दिल्लीमा जन्मिऊन् वा अफ्रिकामा जन्मिऊन्, त्यो कुनै मतलवको विषय होइन । पहिला त मेरो मुटुमा जन्मिनुप-यो नि । कसैले गौतमबुद्ध कहाँ जन्मे भनेर मलाई सोध्दा मेरो मुटुमा जन्मिए भन्ने जवाफ दिन्छु । जुन दिन तपाईंको मुटुमा गौतम बुद्ध जन्मिन्छन्, त्यस दिन तपाईं स्वयंमा भगवान् हो ।

मान्छेलाई भगवान् छैन भन्न सजिलो छ । माक्र्सले भनिदिएकै छ, लेनिनले भनिदिएकै छ । त्यही भएर भगवान् छैन भन्नु कुनै गाह्रो काम होइन । तर, जीवनका असाध्यै पीडादायी क्षण कुनै आइन्स्टाइन, माक्र्स वा गान्धी आएर समस्या समाधान गर्दैनन् ।

कुनै पुस्तकले पनि यी समस्या हल गर्दैनन् । मभित्रको आत्मा, मभित्रको स्वत्व, मभित्रको चिन्तन, मभित्रको प्राणशक्ति त मसँगै हुने हो । दार्शनिकले समस्या समाधान गर्ने भए माक्र्स जन्मिएको कति भयो ? माक्र्सले भनेजस्तै भएको भए संसार झलमल्ल हुनुपर्ने हो नि त । किन ओरालो लागिरहेको छ त ? अहिले म संसारको कुनै पनि दार्शनिकका पुस्तक झुटा हुन् भन्छु । दार्शनिकका पछाडि पागल नहुनुस् भन्छु । किताब सत्य होइन । असत्य हो । झुट हो । भ्रम हो । सत्य त एउटै रहेछ, आत्मचिन्तन !

(नयाँ पत्रीकाको मनोज खतिवडासँगको कुराकानीमा आधारित)

#अशेष मल्ल