कब्जियत हटाउने बिधी

डा. सर्वेश्वर सौरभ

पाइल्स, फिस्टुला र फिसर हुनु, बल्झिनु र निको नहुनुको मुख्य कारण कब्जियत हो ।

काठमाडौँ — पाइल्स, फिस्टुला र फिसर रोगसंँग प्राय: मानिस परिचित छन् । परिवार, साथी, छरछिमेकमा कोही न कोही यी रोगबाट आक्रान्त देखिएकै हुन्छन् । सहरी परिवेश, अहितकर खानपान र अव्यवस्थित जीवनशैलीले यी रोगबाट पीडित बढ्दैछन् ।

यी तीनवटै मलद्वार सम्बन्धी रोग हुन् । धेरै मानिस यी सबैलाई पाइल्स भनेर झुक्किने गर्छन् । आयुर्वेदमा पाइल्स वा हेमोरहोइडलाई अर्श, फिस्टुला–इन–एनोलाई भंगन्दर र फिसर–इन–एनोलाई परिकर्तिका भनिन्छ ।

विभिन्न कारणले पाइल्स, फिल्टुला र फिसर हुन्छन्, तर कब्जियत अर्थात दिसा कडा यी रोग हुनु, बल्झिनु र निको नहुनुको मुख्य कारण हो । आम मानिसमा यी रोग सम्बन्धी व्यापक भ्रम र डर देखिन्छ । मलद्वारमा केही पनि समस्या हुँदा पाइल्स, क्यान्सर भयो भन्दै अस्पताल धाउँदै गरेका भेटिन्छन् ।

मलद्वारभित्र र वरिपरि रक्तशिरा हुन्छन् । यी रक्तशिरा सुन्निने, मासु पलाएझैं ठूलो 
हुने समस्यालाई अर्श अर्थात पाइल्स भनिन्छ । यो भित्री र बाहिरी गरी दुई प्रकारको हुन्छ । मलद्वारभित्र हुने अर्शमा दिसा कडा हुँदा घाउ भई मलद्वारबाट रगत जान्छ । ठूलो हँुदै जाँदा दिसा बस्दा त्यो मासु बाहिर आउने, सुरु–सुरुमा आफै भित्र जाने, पछि–पछि औंलाले धकेल्नुपर्ने वा बाहिर नै बसिराख्ने पनि हुन्छ । बाहिरी अर्श/पाइल्स भने मलद्वार वरिपरिका शिराहरू सुन्निएर हुने गर्छ ।

भगन्दर अर्थात फिस्टुला–इन–एनो भनेको दुई मुख भएको बाटोजस्तो हो, जसको भित्री मुख मलद्वारभित्र वा पक्वाशयमा हुन्छ । बाहिरी मुख मलद्वारको बाहिरी भागमा हुन्छ । पटक–पटक संक्रमण भई बाहिरी मुखबाट पिप, रगत, दिसा आदि आउँछ । संक्रमण हुँदा अत्यन्त कष्टकर हुने र पिप निस्किसकेपछि केही दिन आराम हुन्छ । तर पछि फेरि संक्रमण भई यो प्रक्रिया लगातार चलिरहन्छ ।

परिकर्तिका अर्थात फिसर–इन–एनो भनेको दिसा कडा भई निस्किँदा मलद्वारको छाला च्यातिनु हो । यसमा अत्यन्त पीडा हुनुका साथै जलन, चिलाउने, दिसामा धर्कोजस्तो रगत देखिने हुन्छ । धेरै लामो समयसम्म यस्तो भइरहंँदा मासु पनि पलाउने हुन्छ, जसलाई सेन्टिनल ट्याग भनिन्छ ।

आयुर्वेद चिकित्सामा यी रोगहरूको प्रभावकारी, सरल, सस्तो, भरपर्दो र उपद्रवरहित उपचार उपलब्ध छ । पेट सफा राख्ने, दिसा नरम, खुलस्त र नियमित बनाउने जडीबुटीयुक्त औषधि एकदम प्रभावकारी र दुष्प्रभाव (साइडइफेक्ट) रहित छन् । त्यस्तै स्नेहन, स्वेदन, लेप, विरेचन, वस्ति, घृत, लेप आदि पनि प्रयोग गरिन्छ । आवश्यक परे शस्त्रकर्म अन्तर्गत क्षारसूत्र विधि प्रयोग अर्श, भंगन्दर र परिकर्तिकाको सेन्टिनल ट्यागमा गरिन्छ । रोगीलाई पुरै बेहोश गर्नु नपर्ने, घाउ कम हुने, कम दिन अस्पताल भर्ना भई बस्नुपर्ने, कम समयसम्म औषधि खानुपर्ने, फेरि बल्झिने वा रोग पुन: हुने अवस्था अत्यन्त न्यून हुने भएकाले यो विधि एकदम प्रचलित छ ।

यी रोगमा कब्जियत हटाउने उपाय गर्नुका साथै मलद्वारको सरसफाइमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ । विशेषगरी चाडपवमा माछा, मासु, अन्डा, जाँड–रक्सी, चुरोट, मरमसला, गुरुभोजन अत्यधिक सेवन गर्दा कब्जियत हुनसक्छ । कब्जियत गराउने यी खानेकुराका साथै मरिच, अदुवा, खुर्सानी, चिल्लोपिरो नखानु राम्रो हुन्छ ।

मम, चाउमिनजस्ता मैदाका परिकार, बिस्कुट, दही, केरा, पिँडालु, अनार, चिउरा, कालो दाल, सुपारी, पान, तैलीय पदार्थ, चिसो पेयपदार्थ, चियाकफी आदि सेवन नगर्ने वा गर्नैपरे एकदम कम गर्ने गर्नुपर्छ । त्यस्तै प्रशस्त पानी, झोल पदार्थ, हरियो सागपात, सलाद (काँक्रो, मुला, गाँजर आदि), आँटाको रोटी, रहर, मुगको दाल, तररहित दूध, फलफूल आदि सेवन गर्नुपर्छ । कदाचित कब्जियत भइहाले त्रिफलाचूर्ण, पंचसकार चूर्ण, त्रिवृत्त चूर्ण, अभयारिष्ट आदि औषधि प्रयोग अल्प समयसम्म गर्न सकिन्छ । केही समस्या भए चिकित्सकलाई देखाई अरू औषधि–उपचार गराउनुपर्छ ।