नयाँ चाँदिको गध्दीमा बस्नचाहानीहरुले संघियता माग

सैद्धान्तिक, वैचारिक र ऐतिहासिक तर्क पेश गर्नुपूर्व केही सामाजिक चिन्तनको नेपाली-मनोभाव उठाउन चाहन्छु। किनभने समुदायको सद्भाव केवल सिद्धान्त र विचारको लम्बेतान बहसबाट पुष्टि गर्न सकिँदैन, न समुदायले देखाइरहेको सद्भावभन्दा चार कदम अगाडि दौडेर प्रगतिशील होइन्छ। हिजोआज संविधानसभा र सडकमा पहिचानको बहस जो छ- जात ,भाषा र धर्म।

वास्तवमा जात, भाषा र धर्म मानिसले बनाएको हो। पृथिबी मानिसले बनाएको होइन। के नेपाल पृथिवी होइन? यदि नेपाल पृथिबीको टुक्रा हो भने यसको हकदार पनि पृथिबीमा आश्रय लिइरहेका सबै बासिन्दा हुन्।

एउटा बाहुनको छोरीलाई मतवालीले बिहे गरोस्, किराँतकी नातिनी पनि नेवारसँग पोइल आउन्, जो भइरहेको पनि छ। अनि के नेपाली समुदाय मिश्रित जातको भएन अन्तरजातीय बिहेलाई नेपाल सरकारको प्रोत्साहन त छँदै छ। के नेपालमा जातीय विभेदसम्बन्धी कानुन छैन? समान अधिकार सुनिश्चित गर्न समानुपातिक सहभागिताको सिद्धान्त लागू भएको छैन? दलित, जनजाति, अपाङ्ग, महिला, घाइते आदि समूहलाई राज्यको हरेक निकायमा राहत दरबन्दी वा छुट छैन? लोक सेवा आयोगमा जनजाति कोटाको रुपमा छुट्टै उम्मेद्वार माग आउँछ कि आउँदैन? अनि एकल जातीय पहिचानको मान्यता के हो? के हामी पुरातन आदिबासीकै मान्यतामा रहने हो? उसो भए नाक, कान, जिब्रो छेडेर माला पोते र रिङ लगाउँ न त, हुँदैन? किन कोट पाइन्ट र टाइ लगाउने? खादा र लँगौटी मात्र लगाउन न त, हुँदैन?

भाषा र धर्मको मान्यता के हो? हाम्रो भाषा गाँउसहरको बोर्डिङ स्कुल मा कैद छ। हाम्रा छोराछोरीहरु आफ्नै आमासँग पनि नेपालीमा बोल्न नजान्ने भैसके। डिनर,लन्च भन्ने सबै आमाहरुले नबुझेर घरमै दोभासे राख्नुपर्ने स्थिति छ। यसमा विदेश रहेका नेपाली परिवारका नानीबाबुको भाषा रूपान्तरणबारे त भनीसाध्य नै छैन। फेरि भाषा भन्ने कुरा राज्यको हाउगुजी पनि होइन। सामान्य संस्थानमार्फत यसको जगेर्ना तथा वृद्धि विकास गर्न सकिन्छ। आजको युगमा धर्मबारे अनावश्यक बहस गर्ने मानिसको मगज ठिक हुदैन। यो बिश्वब्यापी मान्यता पनि हो। नेपालको सन्दर्भमा प्राचीन हिन्दू र बुद्ध धर्मबाहेक अन्य सबै नवआयातीत हुन्।

अब म केही सैद्धान्तिक, वैचारिक र ऐतिहासिक तर्क पेश गर्न चाहन्छु।

इसापूर्व ३२८ मा जन्मिएका प्लेटोले भन्नुभएको थियो- 'प्रकृतिको हिसाबले सबै मानिस समान छन्, एउटै पृथिवीको हावापानी र माटोको भरमा बाँच्छन्। त्यसैले राजा होस् कि गरिब मानिस सृष्टिकर्ताको नजरमा सबै बराबर छन्।' यद्यपि प्लेटोको सैद्धान्तिक विचारमा राजनीतिक मान्यता घुसेको देखिँदैन। सृष्टिकर्ताको नजरमा राजा र गरिब सबै उस्तै हैसियतमा रहे पनि समुदायको विकासक्रमसँगै मानिसहरुबीच विभेद र मतभेद हुँदै आइरहेकोमा दुई मत छैन।

फेरि पनि सत्य के हो भने ती विभेद र मतभेद सृष्टिको नियमभन्दा चार कदम अगाडि दौडन सक्दैनन्। पुँजी र त्यसको बजारमा प्रतिस्पर्धाको नियम छ। मानिस स्वतM प्रतिस्पर्धी छ। उपयोगिताको नियम र सामाजिक सन्तुलनकै निम्ति मानिसमा धनी र गरिबबीच कुनै पनि वादले एकरुपता कायम गराउन सक्दैन।

यहाँनेर विभेदकारी समुदायद्वारा उत्पन्न जातीय हिंसामा परेका मानिस र जनजातिको मानवअधिकार सम्बन्धमा बाइबलको राजनीतिक आदर्शसमेत उल्लेख गर्न उचित लाग्यो- 'बहुमतले अल्पमतमाथि अन्याय नगरोस् तर हाम्रो समाजमा उल्टो भएको छ। बहुमतले देखाइरहेको सद्भावमाथि अल्पमतद्वारा आक्रमणको प्रयास हुँदैछ।'

भगवान गौतम बुद्धद्वारासमेत प्रतिपादन भएको शान्ति सेवा र मानवीयताको सिद्धान्त नै जातीय विभेदभन्दा माथिको सोच स्वीकार्न थियो। दुखी, रोगी र लाशको तीनवटा जीबनचक्रमा मानवीयता मात्र थियो। जातीयताको गन्ध पटक्कै थिएन। काला र गोरा जातिको असमान रंगविभेदको मुक्ति दाता नेल्सन मण्डेलाले भन्नुभएको थियो- 'म जातिबादलाई घृणा गर्दछु। जातिवाद मानवता विरोधी बर्बरतापूर्ण अपराध हो।'

तर नेपालमा ठीक उल्टो भएको छ।  बहुमतको सद्भावमाथि अल्पमतको आक्रमण भइरहेको छ। सानो उदाहरणका लागि-नेपाली राजनीतिका चतूर खेलाडी प्रचण्ड अहिले आन्दोलनको रुपमा उभिएका छन्। उनीमात्र होइन उनीसँग ससाना दलसमेत बहुमतले गरेको दिशा निर्देशमा अगाडि बढ्न चाहँदैनन्। आफू अल्पमतमा हुँदाखेरि सहमति खोज्ने र बहुमतमा हुँदा चाहिँ चुनाव नै उपयुक्त ठान्ने प्रचण्डपथ बुझ्न अब उनको इतिहास खोतल्नु परेन। 

तितो सत्य के हो भने प्रचण्डको पहिचानको आन्दोलन भनेको "तैँले कुटेजस्तो गर म रोए जस्तो गर्छु" भनेजस्तै हो। उनले पहिचान प्राप्तिको निम्ति आन्दोलन गर्न कुन हैसियतमा मिल्छ?

कम्युनिष्ट विचारधारा भनेको जातीय संघर्ष हो कि वर्ग संघर्ष?

प्लेटो, बाइबल र बुद्धले देखाएको बाटो जे सुकै भए पनि हाम्रा पुर्खाले पनि आआफ्नो मान्यता स्थापित गरेर नेपाललाई दुनियाँको गुलामी बन्नबाट जोगाए। कम्तीमा हामी भारतजस्तो ब्रिटेनको अधीनमा बस्नु परेन। कम्तीमा पाकिस्तानजस्तो अलग्गिएर हाम्रो तराईको मुटु पहाडसँग अलग्गिन खोजेन। हाम्रो भुगोल एक ढिक्का थियो। 

हामी गरिब त अझै छौँ तर हाम्रो जमिनको निम्ति कहिँ-कतै इमान बेच्न परेको छैन। जे होस्- छरिएर रहेको ससाना राज्य र रजौटालाई एकीकरण गर्ने काम हाम्रो पुर्खाबाट भयो। विभेद र मतभेदका बीच पनि नेपाल "अखण्ड" बनाउने सवालमा हाम्रा पुर्खा चुकेनन्। हामीसँग हाम्रै मौलिक मान्यता स्थापित भयो- "मेरा साना दुखले आर्ज्याको नेपाल होइन" अनि नेपाल चार जात छत्तीस वर्णको फूलबारी हो।

यही भावना तोडमोड गर्दै नेपालमा रहेका विभिन्न जाति र समुदायको बुझाइ के हो भने नेपाल एकीकरणपश्चात हाम्रा हकअधिकार खोसियो। हामीलाई बिटुलो बनाइयो। हाम्रा पहिचान लुकाइयो। हाम्रा राज्यहरुको अन्त्य गरियो। भावनात्मक रुपबाट हेर्दा यो सही पनि देखिन्छ। तर हामीले तत्कालीन परिवेश बिश्लेषण गरेर मात्रै नेपाल-एकीकरणको साँचो अर्थमा मध्यनजर गर्न सक्छौँ। 

तत्कालीन समयमा नेपाल एकीकरण नभएको भए के हुन्थ्यो? अत्याधुनिक हातहतियारले सुसज्जित अंग्रेज फौजमाथि हाम्रा पुर्खाले ढुंगा र खुँड़ाखुकुरीको भरमा किन लडाइँ जिते? हारेको भए के हुन्थ्यो? भोटसँगको तीनवटा लडाइँ अनि चीनसँगको एउटा लडाइँमात्र होइन, पंजाबी सेनासँग काँगडामा भएको लडाइँ केको निम्ति थियो? के नेपाल देश अहिलेसम्म रहन्थ्यो? सिक्किम, दार्जिलिङ हामीसँग किन छैनन्?

हामीले तत्कालीन समयको विश्व राजनीति र युद्धको भारीलाई किन नबुझ्ने? आफ्नो मात्रै ढिपी कसेर हुन्छ? परिस्थिति अनुरुप चल्नु पर्दैन? मुर्ख्याइँ गरेर हुन्छ?

हाम्रा पुर्खाको युगमा दुनियाँको गति बेग्लै थियो। अमेरिकी महाद्विप अन्तर्गत हालको महाशक्ति राष्ट्र् अमेरिकादेखि युरोप, अफ्रिकी र एसियाका अधिकांश शक्तिशाली मुलुकलाई अंग्रेजहरुले आफ्नो पाइतालामुनि कुल्चिसकेको थियो। भारत भुगोल र जनसंख्याको आधारमा नेपालभन्दा निकै ठूलो छ। अंग्रेजले भारतलाई अधीनमा राख्यो। नेपाल एकीकरण भन्ने शब्दले पृथ्वीनारायण शाहभन्दा अगाडि पनि कुनै बेला नेपाल भन्ने सिंगो राष्ट्र थियो र कालान्तरमा त्यो टुक्रियो अनि पृथ्वीनारायणले फेरि सिंगो बनाए भन्ने अर्थ लाग्छ। 

तत्कालीन विश्व शक्ति अंग्रेजहरुको लागि हात्तीको मुखमा जीराजस्तो पनि हुँदैन थियो। तर हाम्रा पुर्खा कमिला बने। अंग्रेजका हात्तीलाई टोकीटोकी मारे। नेपालको सिंगो भुभागमा ती पाइला टेक्न सकेनन्। त्यस अवस्थामा अंग्रेजहरुलाई छरिएर रहेका नेपालका राज्यलाई कब्जा गर्न तुलनात्मक रूपमा पृथ्वीनारायणले विस्तार गरेपछिको सिंगो राज्यलाई कब्जा गर्नुभन्दा धेरै खर्च र समय लाग्थ्यो। सिंगो नेपाललाई कब्जा गर्न सिंगो रोटी खाएजस्तो सजिलो हुन्थ्यो भने धेरै राज्यहरुलाई कब्जा गर्न कनिका टिपेझैँ झन्झटिलो पनि हुन्थ्यो। के यो अर्थमा नेपाल एकीकरण सही छैन?

अमेरिकी महाद्वीपको हालको महाशक्ति राष्ट्र अमेरिकादेखि युरोपका अधिकांश शक्तिशाली राष्ट्रहरुमात्र होइन। अफ्रिकी मुलुक अनि जापान र भारतजस्ता एसियाका शक्तिशाली राष्ट्रहरुलाई पनि अंग्रेजहरुले आफ्नो पाइतलामुनि राखिसकेका थिए। नेपालभन्दा कैयौ गुणा ठूलो र कैयौ गुणा धेरै जनसंख्या भएको भारतलाई सजिलै परास्त गर्नसक्ने अंग्रेजहरुले भारतको कुनै एउटा प्रान्तभन्दा कयौँ गुणा सानो र थोरै जनसंख्या भएको नेपाललाई सीधा नजरले हेर्न पनि सकेन। यसमा एकताको बल नै प्रधान छ। फुटेर होइन जुटेर मात्र केही गर्न सकिन्छ भन्ने सन्देश मुख्य छ।  के आजको पुस्ताले हाम्रो इतिहासबाट पाठ सिक्नु पर्दैन?

प्रसंग बदलौँ, 

गोर्खाका तत्कालीन राजा नरभुपाल शाहले सुनेका थिए पाटनका राजा चाँदीको आसनमा बस्छन् भन्ने कुरा। आफ्नो माटो पोतिएको राजगद्दी देखेर नरभुपाललाई नरमाइलो 

लाग्यो। उनलाई पनि पाटनको राजाले जस्तै एउटा चाँदीको आसन बनाएर बस्न पाए हुँदो हो भन्ने लाग्यो। उनले कुटिल चाल रचे। पृथ्वीनारायण शाहलाई उक्ति सिकाए। अन्तत उनी चाँदीको आसनमा मात्र बस्न सफल भएनन् उनले देखाएको बाटोमा हिँडेर पृथ्वीनारायण शाहले सिंगो नेपालको निर्माण गरे।

अहिले नवयुग छ। सिंहदरबारमा चाँदीको आसन छ कि छैन त्यो त मलाई थाहा छैन। यत्ति थाहा छ नरभुपाल शाहको सिको गर्दै चाँदीको आसनमा बस्न पहिचान गुमेका मानिस लालायित छन्। उहिलेका नरभुपाल नेपाल एकीकरणमा चिन्ता गर्थे। अहिलेका नरभुपाल नेपाललाई कसरी टुक्राउने भन्नेमा चिन्ता गर्छन्। यस किसिमको प्रयासलाई नयाँ बाइसे-चौबिसे र पुरानो एकीकरण भन्न मिल्छ।

बाइसे-चौबिसे राज्यमा धेरै दरबारहरु थिए। धेरै राजा र तिनका भारदार थिए। पहाडमा दरबारहरु थिए। त्यहाँ अनेक जातका राजा थिए। अहिले त्यही मानसिकता हाबी भएको छ। जातीय पार्टी र तिनका नेताहरुमा नेपाल एकीकरण नै सही थिएन भन्ने बुझाइ छ। तिनको एकीकरण पश्चात जातिहरुको अधिकार खोसियो भन्ने आम धारणा छ। इतिहासको कथनी पढेर इतिहास पुनरावृत्ति गराउन चाहन्छन्। पहिचान खोसियो राज्यमा पहुँच पुगेन भन्नु त बहाना मात्र हो। नयाँ राजारजौटा र भारदारको निर्माण गर्नु तिनको चाहना हो।

हाम्रो देशमा सयभन्दा बढी जातजातिहरु छन्। लिम्बुको मातृभाषा एउटा मात्र छैन। अनेक छन्। मगरको पनि अनेक प्रकार का भाषा छ। हाम्रो देशमा त जातभित्र पनि अर्को जात छ । भाषाभित्र पनि अर्को भाषा छ। त्यस कारण पनि संघीयता यस देशमा लागू हुन सक्दैन। लागू गर्न खोजियो भने देश जातीय र भौगोलिक रुपमा टुक्रिन्छ। रुवाण्डामा हुतु र तुत्सी दुईवटा जात थिए। यी दुई जातमा अन्तरजातीय विवाह गर्ने प्रचलन थियो। जब त्यहाँ जातीय र संघीयता राज्य लागू गरियो। लोग्ने र स्वास्नीबीच कसले कसलाई छिटो मार्ने सक्ने भन्ने होड बाजी चल्यो । जातीय समूहबीच दंगा भयो। सुडान प्राकृतिक श्रोत र साधनको अभावमा गरिब भएको होइन। साम्प्रदायिकता नै मुख्य हो।

अर्को उदाहरण- सन १९६३ मा नाइजेरियालाई ३ वटा संघीय राज्य बनाइयो तर आज नाइजेरिया ३६ टुक्रामा विभाजित छ। त्यहाँ जातीय काटमार र भोकमरी छ। यो नै संघीयताले देश टुक्रन्छ भन्ने बलियो आधार हो।

जातीय नामाकरणको राज्यद्वारा देश ढिलोचाँडो टुक्रिन्छ। बिखन्डनको बाटो समात्न पुग्छ। बिश्वमा नेपालभन्दा कयौँ साना मुलुक छन् तर ती साना मुलुकको दाँया र बाँया ठूलो मुलुकहरु छैनन्। त्यसैले ती साना मुलुक ठूला छन्। हाम्रो छिमेकीको रुपमा बिशाल भारत र चीन छन्। त्यसैले हामी सचेत बन्नुको विकल्प छैन। राज्य विखन्डनको अभियानमा लागेका नयाँ राजाहरुलाई पुर्खाको पाप लाग्नेछ। 

लेखक:- दिल निसानी मगर हुन् सेतो पार्टीमा मिति २०७१/०६/ २९ मा प्रकाशित भएको लेख समसामाहिक र चित्तोबुझ्दो भएकोले यता पोस्ट गरेको हँु ।