विजयकुमार पाण्डेको खुशी बारे प्रकाश सायमी

 प्रकाश सायमी

सीता पाण्डे, नेपाली साहित्यमा सबभन्दा विक्ने लेखकमा पर्थिन्, सबभन्दा बढी पढिने हुन् कि होइनन् यसमा प्रश्न छ ? उनको ‘यौन र अनुभूति’ नामक् किताबले ५६ सालमा डंका पिटेको थियो । कवि, कथाकार कवि सीता पाण्डेले पत्रपत्रिकामा प्रकाशित लेखको संग्रह निकाल्दा त्यसले रेकर्ड राख्यो त्यो वेला तर तिनै स्रष्टाले आफ्ना कथा संग्रह निकाल्दा त्यति विकेन ।

सीता नेपालमा ‘खुशी’ माथि सबभन्दा बढी कथा लेख्ने स्रष्टा हुन् , उनका असजिला खुशी नामक् कथासंग्रह र त्यसपछि बन्धकी खुशीहरू निकाले त्यो पनि डम्प्ड् भयो । उनको खुशीका रंगहरू बजारमा नआउँदै भूमिकामै हरायो ।

त्यसपछि सीता नै नेपालमा खुशी हुन नसकेर अमेरिका तर्फ लागिन् ।

त्यसपछि गायक अरुण कार्कीको खुशी नामक् गीति अल्बम निस्कियो, २०६६ सालमा । यस अल्बमको शीर्षक निकै चर्चित भएको थियो , अरुणको स्वरमा

खुशी कतै हराए तिम्रै ओठमा खोज्छु ..

अरुणको यो गीतलाई टिप्पणी गर्दा निबन्धकार गीता त्रिपाठीले भनेकी थिइन्, “कति कोमल शब्दका गीत ? यसमा कविको अस्तित्व पनि छ ।”

यही गीतले गायक अरुणलाई धेरै चर्चा र प्रसिद्धी दिलायो तर गायकका रुपमा नेपालमा टिक्न सकेकन् र अहिले अमेरिकामा पलायन छन्, खुशी त्यहीँ छ भन्ने उनलाई थाहा भयो सीतालाई जस्तै ।

खुशी भन्ने शब्द फारसीबाट अएको हो पछि हामीले उर्दूबाट लियौँ ।

खुशी भन्ने शब्द जहाँबाट आएको भए पनि यो मनभित्रैबाट आउने एउटा तरङ हो ।

खुशीका वारेमा सबैभन्दा चर्चित किताब छ, दलेह लामाको ह्यान्ड बुक द आर्ट अफ् ह्याप्पिनेश ।

दलेह लामा जसलाई दलाई लामा नै बढी भनिन्छ, उनले होवार्ड सी.कट्लरसित मिलेर सन् १९९८ मा प्रकाशन गरेको यो किताब पश्चिमी मुलुकमा चर्चित छ ।

सन् १९५९ मा चिनीया शक्तिको दमनका कारण तिब्बती राज्य छोडेर शरणार्थीका रुपमा भारतको धर्मशालामा बसिरहेका धर्मगुरु लामाले सन् १९८९ मा नोबेल शान्ति पुरस्कार पनि पाए ।

दलेह लामा र होवार्ड सी कट्लरले एरिजोनामा बसेर तयार पारेको संकथन द आर्ट अफ ह्याप्पिनेस को पहिलो अध्याय ‘खुशीको अधिकार’ मा प्रस्तोताले यसो भनेका छन्, “साँचो खुशी पाउने सही तरीका पश्चिमबाट शुरु भयो । सँधै अस्पष्ट व्याख्या गरिएको, विवादास्पद, अपाच्य शब्द हो खुशी । खुशी अर्थात् यो ह्याप्पी भन्ने शब्द नै पश्चिमी मुलुक आइसल्याण्ड्को ह्याप्प बाट आएको हो जसको अर्थ हुन्छ, मौका वा भाग्य ।”

यस पुस्तकका सहयोगी डा कट्लर एरिजोना फिनिक्स् मा मनोविद्का रुपमा चिनिन्छन्,सन् १९८२ मा दलेह लामालाई भेटेपछि उनी खुशीको खोजमा भारतीय प्रान्त धर्मशाला सम्म पनि पुगे ।
पश्चिमीया खुशी खोज्न पूर्वीय सीमान्त आउँछन्, यताका पश्चिम जान्छन् । तर खुशी दुवैतिर छैन रैछ ।
सीता पाण्डेका असजिला खुशीहरू र बन्धकी खुशी त्यही वेला छापिएका किताब हुन् ।
सीता पाण्डेको खुसी देखि अहिले विजयकुमार पाण्डेको खुसी सम्म आइपुग्दा खुसीले विस्तारै प्रोजेक्ट बदल्दै गएको छ, यो अब किचेन केमेस्ट्री बाट एनजीओ प्रोडक्ट भएको छ, ठूल्ठूला धार्मिक गुरु श्रीश्री रविशंकर देखि रामदेव सम्म खुशी कहाँ से मिलता है भनेर ट्याग लाइन दिन थालेका छन् ।
अब नेपालीभाषामै धेरै खुशी सम्बन्धी कोर्स डिस्कोर्सको भीडमा टीभी प्रस्तोता विजयकुमार पाण्डेको खुसी पनि आइपुगेको छ तर यो अभ्यासपुस्तिका होइन, मुक्त आलेख हुन् ।
संविधान लेख्न नसकेर खुशी हुन नसकेका, राजनीतिमा लागेर खुशी हुन नसकेका, पार्टी फुटेर खुशी हुन नसकेका, बुढेसकालमा दोस्रो विहे गरेर खुशी हुन नसकेका धेरै राजनीतिक प्राणी त्यो किताब किन्ने लाइनमा देखिए, त्यो पनि खुशीकै कुरा हो ।
किताब किन्दा कत्ति खुशी आउँछ भनेर त्यो दिन थाहा पाए पनि होलान् , सँधै फोसामा किताब पाउने नेताहरुले ।
साहित्यकार पीटर जे कार्थकका विद्यार्थी विजयकुमार अब आफैँ साहित्यका विद्यार्थी हुन आए,स्वागयोग्य कुरा हो । कुनै समय उनी ओभरसियर थिए । त्यसपछि मामाका साथीका कारण साप्ताहिक विमर्शका स्तम्भकार भए । उनले आदि ईत्यादी को पहिलो स्तम्भ मराठी नाटककार विजय तेन्डुलकरको भनाई उद्धृत गरेर लेखेदेखि सहदेव राणाको फिल्मी यात्रा अनि ओशो सम्म आइपुग्दा किसिम किसिमका विवाद ल्याए , विवादप्रिय विजय पछि टीभी मा आए ।
पञ्चायतकालमा राजाका अगाडि सोत्र्याँग सुतेर हात जोडेर रोईकराई गरेर नीरविक्रम शाहले नेपालमा टेलिभिजन भित्र्याएपछि केही युवालाई राम्रो स्पेश दिए त्यसमध्ये विजय पनि एक थिए । रमा सिंह, भाष्करराजकर्णिकार, भूषण दाहाल, विजय उदय पाल्पाली, लय संग्रौला, जय सिंह शाह, रवि बस्नेत , रोशनप्रताप राणा, रत्नहुजर सेन केही थप नाम थिए ।
टेलिभिजनमा विजयकुमार आठ वजे, अँध्यारो उज्यालो का कारण टीभी प्रस्तोता भए ।
पञ्चायतकालमा रेडियो नेपाल र टेलिभिजनमा प्रवेश गर्नु छिटो लोकप्रियताको माध्यम थियो । विजयकुमार यसवेला यही कारण चर्चित भए यद्यपि बलिऊड अभिनेता डैनी डेन्जोँग्पाका कारण उनी आठवजे बाट छायाँमा नै परे, यो उनको फिल्मी ज्ञानको अज्ञानता वा रिसर्चको अभाव थियो । उनको टक शो नेपाली जनस्थानमा एउटा आकर्षण बनेको थियो, सन्तोष पन्तको नरिसाउनुस् है जस्तै ।
नेपालमा भर्खर टेलिभिजन आएका वेला यी दुई कार्यक्रम नेपाली दर्शक माझ लोकप्रिय भए । विजयकुमारका हक्की प्रश्न र वेलावेलामा शैलीका कारण आक्रामक प्रश्नका कारण नेपाल टेलिभिजनका हाकिम नीर शाह पनि कहिलेकाहिँ चर्चाका केन्द्रविन्दू वन्न पुग्थे , यसैवेला विजयकुमार पाण्डेले “मलाई सबभन्दा मनपर्ने मानिस नीर शाह हो र मलाई सबैभन्दा मननपर्ने मानिस पनि नीर शाह नै हुन् ” भनेर कामना मासिक मा एउटा अन्तर्वार्ता पनि दिए ।
नीर शाह त्यो वेला त्यति शक्तिशाली थिए भन्न सकिन्छ ।
विजयकुमारको जीवनमा तीन कुराले परिवर्तन ल्याएको रोचक पाइन्छः
एक, २०४१ सालमा आचार्य रजनीश अर्थात् ओशो नेपाल आउँदा उनले विरोध गरेर लेख लेखे । ओशोका वारेमा प्रश्न गर्दा उनले कामना का सम्पादकलाई खुलेर व्यँग्य गर्दै भने, “बुढा के स्याम्पूले दाह्री धुँदा रहेछन् मलाई त्यो देखेर आश्चर्य लाग्छ । अनि उनका पछाडि बस्ने तरुणीहरु र टोपीको हिरा । ”
तर आज उनी ओशो बाट प्रभावित हुन थालेका छन्, किताबमा त्यो कुरा छ्याप्छ्याप्ती भेटिन्छ । तपोवनको उनको यात्राले पनि पुष्टि गर्छ ।
दुई, सिनेमावारे उनको दृष्टि सदैव व्यँग्यपूर्ण थियो, कामनामा लिखितमा दिएको अन्तर्वार्तामा भनेका छन् “ यो कहाँ उद्योग हो र ? यो त ललीपप बाँड्ने ठाउँ हो । ”
संयोगले उनको विवाह पछि एक आदर्श नारी र पच्चीस बसन्त की नायिकासित नै भयो , सिनेमासित साइनो गाँसियो ।
नेपाल साप्ताहिकमा सम्पादक हुँदा उनले करिश्मा मानन्धरलाई आवरणमा राखेर पत्रिका सिनेमालाई सम्मान दिए , यो मान्छेमा आउने परिवर्तनको सुमधुर संकेत उनमा पनि देखियो तर फेरि पछि ा सिनेमालाई व्यँग्य गरेर “अब म पनि सिनेमा बनाउँछु, मेरो सिनेमाको नाउँ धनी मान्छेको स्वास्नी हुनेछ”
सिनेमा त उनले बनाएनन् नै बनाए पनि त्यो नाम किन राख्थे र ? तर सिनेमाप्रति राग विराग जे सुकै भएपनि यत्ति हल्का टिप्पणी नराखेको भए नेपाली सिनेमाप्रति मरिमेटेर काम गर्नेलाई चोट लाग्दैन थियो कि ?
तेस्रो र प्रमुख कुरा, साहित्यकार डा ध्रुबचन्द्र गौतमका अनुसार विजयकुमारले एकपटक उनलाई भने रे, “ नेपाली साहित्यमा पढ्न लायक किताब नै छैनन् । ”
डा गौतमले उनलाई दशओटा किताबको नाम टिपाएर पढ्नु भनेर सुझाव दिए रे । आज अन्ततः उनी पनि नेपाली साहित्यका सेवक बनेका छन्, यो अर्को खुशीको कुरा हो ।
सिनेमा, साहित्य र रिम्पोच्छेहरूसित जोडिएका कारण पहिलेका विजयकुमार संस्करित भएर खुशी मा आएका हुन् कि ?
खुशी लाई प्रकाशन गर्नु अगि प्रकाशकले ठूलै गिम्मिक गरे, हल्लाखल्लाको बजार बनाए । हल्ला खल्लामा गरिएको जत्ति मिहेनत पुस्तकको पुनर्सम्पादन र शोधविमर्शमा गरेको भए किताबमा यति धेरै त्रुटि हुने थिएन शायद ।
आजकाल पुस्तक सम्पादनका धेरै गाइडबुकहरु बजारमा पाइन्छन् त्यसलाई अलि अलि पछ्याएको भए यो ५०० रुपैञाकै किताब हुने थियो, दुईचार रुपैञा घटानृुपर्ने थिएन ।
पुस्तकमा कहिँ कहिँ लेखक हराएर संकलक मात्र देखा परेका छन्, ओशो, अल्वेयर क्यामू, कर्मापा, मिलाराप्पाका छायाछवि पनि देख्न पाइन्छ, नराम्रो होइन राम्रै हो तर संकलनको स्रोत खोलिदिएको भए लेखनको धर्म निर्वाह हुन्थ्यो ।
पुस्तकमा सबभन्दा भयावह त्रुटि चारपाँचओटा पृष्ठमा देखिएको छ, विशेषरुपमा पृष्ठ ९०मा । यो हुनै नपर्ने गल्ति हो, पाण्डेले टेलिभिजनमा कार्यक्रम चलाउँदा भनिरहने हिन्दी भाषाको एउटा गीतको पंक्ति,
मै पल दो पल का शायर हुँ, पल दो पल मेरी कहानी है
पल दो पल मेरी हस्ती है, पल दो पल मेरी जवानी है
बोलको यो गीत उनले टेलिभिजनमा गलत भनेजस्तै पुस्तकमा पनि गलतरुपमा नै लेखेका छन् हरिवंश राय वच्चनको भनेर ।
पुस्तक छाप्दा यस्ता गल्ति हुनु स्वभाविक हो तर अध्ययन र अनुसन्धान नै नगरी यस्ता पंक्ति उल्लेख गर्नु हाम्रो असावधानी नै हो ।
पुस्तकप्रकाशन भएको तीनदिनपछि उनको ट्वीटरमा सतीश एमले यो गलत हो भनेर प्रतिक्रिया दिएपछि उनले अर्को संस्करणमा अवश्य सच्याउँछु भनेर तत्काल माफी मागेका छन् । यो कति ठूलो स्वीकारोक्ति लाग्यो मलाई । मानवीय जीवनलाई अस्तित्ववोध गराउने शरीर, आत्म, मस्तिष्क, श्वास, स्मृति, स्वयम् र अहम् मध्ये हामीलाई दुःख दिने एउटै अवयव हो अहम् । यसलाई न्यूनिकरण गर्न सक्यो भनें माफ माग्न गाह्रो छैन , जुत्ताको तुना बाँध्दा झुकाउने शिर र पुरस्कार थाप्दा भ्रष्टको अगाडि झुकाउने शिर मा अवश्य फरक छ तर गल्ति गर्दा झुकाउने शिर महान् हो ।
यो गल्तिको अववोध वा यो माफी उनले सातवर्ष अगि नै मागेको भए आजसम्म उनी यति लामो दिग्भ्रममा रहिरहने थिएनन् । सन् २००७ मा टेलिभिजन मा दिशा निर्देश भन्ने कार्यक्रम चलाउँदा कला समीक्षक रमण घिमिरेलाई साक्षी रोहवरमा राखेर दुई मिस नेपाल माल्भिका सुब्बा र सुगरिका केसीलाई अन्तर्वार्ता लिँदा उनले यही गलत शिक्षा अरुमा लाद्दै यसो भनेका थिए, “ हरिवंश राय वच्चनले भनेका छन् नि हैन, पल । मै पल दो पल का शायर .. होइन रमणजी ?जीवन पल होइन त ? ”
कला समीक्षक रमण घिमिरेले पनि आत्तिएर हो वा अज्ञानताले ‘हो हो’ भनीदिए । तर विचरा ती दुई अवोध युवतीले पनि दुई विद्वान –(पाण्डे र घिमिरे) का अगाडि त्वं शरणम् गरिदिए, कार्यक्रम प्रसारण भो । धेरैलाई लाग्यो, “ओहो यो त हरिवंश राय वच्चनको फिल्मी गीत पो रहेछ ।”
त्यो भ्रम सच्याउन उनैले पनि पुस्तक नै लेख्नुपर्यो, टीभीमा त आयो गयो । टिप्पणी गर्ने को सुन्ने को ?
तर अद्भूत र अचम्मको कुरा हरिवंश राय वच्चनले छोरा फिल्मका महानायक भएपनि कहिले फिल्ममा गीत लेख्न मनपराएनन्, उनी फिल्मी गीतलाई घृणा गर्थे । उनले जीवनकालमा जम्मा दुइटा हिन्दी फिल्ममा गीत लेखेका छन्, ती पनि उनको पुस्तकबाट साभार गरिएको मात्र हो ।
‘मै पल दो पल का शायर हुँ ’भन्ने गीत मनपराउने मान्छेले गीतकारको नाम थाहा नपाउनु गल्ति हो त्यत्रो गल्ति वर्षौँवर्षसम्म बोकेर हिँड्नु भनेको उनको वरपर शुभेच्छुक वा सुधीजनको अभाव हुनु हो ।
पाण्डेजीलाई मनपर्ने त्यो गीत साहिरले लेखेका हुन् , जतिवेला हिन्दी सिनेजगतमा अमिताभ वच्चन विजयकुमार भनेर चिनिन्थे र सन् १९७५ मा बनेको हिन्दी फिल्म कभी कभीका लागि लेखिएको यो गीत गाउने नायक पनि विजयकुमार नै थिए ।
सन् १९२१ मार्च ८ का दिन जन्मेका साहिर लुधियानवी र सन् १९२७ नोभेम्बरमा जन्मेका हरिवंश राय बच्चन यी दुईमा उमेरमा पनि फरक छ र लेखनमा पनि । यसमा झुक्किनुपर्ने कारणै छैन, वच्चन हिन्दीमा लेख्छन् , साहिर उर्दूमा । वच्चन सशक्त गद्य र पद्य दुवै लेख्छन्, साहिर पद्य मात्रै । साहिरले फिल्ममा गीत लेखरै ख्याति पाए, वच्चन ठीक वैपरित्य ।
पुस्तकमा फेरि अर्को व्लण्डर (महाभूल) भएको छ, वच्चनलाई दिइएको पदवी महाकवि ।
हिन्दीभाषामा उनी महाकवि कहिले भनिएनन्, पद्मभूषण हरिवंश राय वच्चनलाई दिइएको सबैभन्दा ठूलो पदवी ‘साहित्य वाचस्पति’ मात्र हो । महाकवि त उनका गुरु सुमित्रानन्दन पन्त हुन् बरु अरु कवि निराला, प्रसाद र महादेवी वर्मालाई दिइएको छ ।
(पुनश्चः यो पंक्तिकारले ज्ञान प्रदर्शन गर्न खोजेको नभइ युवा पाठकमा भ्रम नपरोस् भनेर मात्रै सच्याउन खोजिएको हो जसरी तपाइँका प्रकाशक वा टेलिभिजनका प्रमुख भ्रममा परे । )
सम्पादनको अति महत्व बोकिएको यो पुस्तकमा निकै खट्किएको कुरा हो, स्वरसम्राट नारायणगोपालको प्रसङ्ग । विक्रमाब्द २०४७ साल मंसीर १९ गते वितेका गायक नारायणगोपाल २०४८ सालमा उनको विहेमा सपत्नीक आएको छ , त्यो मुद्राराक्षसको गल्ति नभइ लेखकको तथ्याङ्कमा त्रुटि हो भन्न सकिन्छ वा स्मृतिमा । यस्ता अरु पनि गल्ति छन् तिनले कोट्याएर पाठकका वीचमा पुस्तकको विक्रीमा रोकावट दिन चाहन्नँ । लेखक विजयकुमारले अरु उन्नाईसवीसओटा त्रुटि सच्याउन चाहे अझै ठाउँ छन् । नेपालीभाषासेवी भएका कारणले पंक्तिकार एउटा पुस्तक थपिएकोमा खुशी नै छ ।
यस्ता त्रुटि एकदुई संस्करण पछि सच्चिएला तर किन पहिलो आवृत्तिमै पाठकले सही र ठीक कुरा पढ्न नपाउने भन्ने मात्र पंक्तिकारको जिज्ञासा हो ? नभए हामी सँधै ‘नेपाल जलस्रोतमा सबभन्दा धनी देश’ हो भनेर भ्रमित भए जस्तै वा स्वीस ब्याँक्मा पम्फादेवीको नाम खाता छ भनेर खाता हेरेरै आएर कसैले भनिदिएजस्तो मूर्खतामा अल्झिरहनु ठीक होइन भन्ने मात्र पंक्तिकारको आशय हो ।
गल्ति हुनु स्वभाविक हो त्यो गल्ति यति लामो समय टिकीरहनु रोग हो , रोगबाट हुन सके राम्रो भन्ने मात्र पंक्तिकारको तर्क हो । यद्यपि लेखक पाण्डे यी कुरालाई अब त सकारात्मक रुपले नै लेलान् भन्ने आशा छ, अमिताभ वच्चनसित लिइएको अन्तर्वार्ताका कारण निकै अलोकप्रियता खेपेका वेला एकजना साहित्यकारले ११ बुँदे सुझाव विजयकुमारलाई दिएछन् , साप्ताहिक पत्रिकामा । अन्त्यमा ती साहित्यकारले लेखेको पंक्ति बडा रोचक थियो , उनले लेखेका थिए,
“मैले यति लामो टिप्पणी गर्दा तपाइँले फेरि यो त मेरो प्रसिद्धीको कारण हो भनेर भ्रममा नपर्नुहोला । मलाई त शंका छ, तपाइँ त फेरि यी नकारात्मक टिप्पणीलाई नै पगरीको प्वाँख बनाएर बस्नुहुनेछ । सावधान , विजयजी । ”
उनीसँगै लामो समय सहकार्य गरेका ती ती साहित्यकारले उपनामबाट लेखेको त्यो पंक्ति ऐजन ऐजन भन्दै अन्तमा खुशी खुशी का लेखकलाई स्वागत र सचेत गर्न चाहन्छु ।
हुन सक्छ भने यस्ता सुझावलाई सहयोगको रुपमा लिनु राम्रो होला वल्कि मेरो मानमर्दन भयो भन्ने नठाने राम्रो ।
भारतको पहिलो ग्लोबल न्यूजपेपर दी एशियन ऐज संस्थापक एवम् प्रधान सम्पादक एम जे अकबरले आफ्नो छैँटौ पुस्तक बाई लाइन सातपटक सम्पादन गर्दा पनि उर्दूका पंक्ति उद्धृत गर्ने क्रममा त्रुटि भएकोमा अब यो पुस्तक फेरि प्रकाशन नगर्न आग्रह गरेका थिए ।
यस्तो इतिहास हेर्दा हाम्रा पुस्तकमा हुने गल्ति क्षम्य होइनन् तर हाम्रा पाठकले गरिदिने विश्वासमाथि धोका नहोस् भन्ने मात्र सविनम्र आग्रह हो । यति सानो समाजमा स्थापित हुनु र चर्चा पाउनु पाउनु सहज छ तर यसलाई नै सर्वोच्च ठान्ने हो भने हामीमा सत्यलाई स्वीकार्न सक्ने, गल्तिलाई वोध गर्न सक्ने अनि आफूलाई सच्याउन सक्ने वानी आवश्यक छ ।
पंक्तिकारले २१४८ शब्दमा यो समीक्षात्मक टिप्पणी लेख्दा नै कति धेरै गल्ति भए होलान् , त्यस्तो भए रहे देखिन् त्यो अज्ञानताप्रति क्षमा माग्दछु ।
भनिन्छ, “पुस्तक दुईटा टेबलमै लेखिन्छ, राइटिंग टेबल र इडिटिँग टेबल ।” कुनै एउटा टेबलमा तपाइँ चुक्नु भयो भने त्यो किताब विवेकुमार शाह, सूबसेन ओली वा रुक्माँगद् कटवालको भन्दा फरक लाग्नेछैन ।